infoPodlaskie.pl - Podlaski Katalog Turysty

"Egipt" M.Sobczak - Warszawa do 9 grudnia 2012 - Egipt. Ukryte granice - M.Sobczak

"Egipt" M.Sobczak - Warszawa do 9 grudnia 2012 - Egipt. Ukryte granice - M.Sobczak

Spis tre艣ci
"Egipt" M.Sobczak - Warszawa do 9 grudnia 2012
Egipt. Ukryte granice - M.Sobczak
Wszystkie strony

Marek Sobczak

Egipt. Ukryte granice

I. Ikona

Za pierwszym razem nie pojecha艂em do Afryki. Kilkana艣cie kilometr贸w gibraltarskiej cie艣niny oddziela艂o mnie od szaroz艂otych ska艂. Kawa艂ek l膮du otoczony niebem majaczy艂 spoza granicy wody.

To moja ikona Afryki. Za ni膮 by艂 艣wiat, kt贸ry zna艂em z album贸w i rodzinnych pami膮tek. Afryka艅ski n贸偶 i niewielkie akwarele przedstawiaj膮ce: piramidy, krajobraz z palmami i je藕d藕c贸w na wielb艂膮dach.

艢lady z Afryki by艂y obecne. W suwalskim muzeum ogl膮da艂em obrazy Alfreda Wierusz Kowalskiego z arabskich wypraw. Na watyka艅skim placu zobaczy艂em egipski obelisk z XII wieku p.n.e. Na dziedzi艅cu Luwru 鈥 piramid臋 ze stali i szk艂a. W stanie wojennym zastanawia艂em si臋 nad tym, czy tekturowe piramidy potrafi膮 zaostrzy膰 umieszczone w nich 偶yletki.

Z lekcji religii pami臋ta艂em plagi egipskie, egipskie ciemno艣ci i ucieczk臋 do Egiptu. Zesp贸艂 Pink Floyd na filmowej p艂ycie 鈥濵ore鈥 nagra艂 utw贸r 鈥濼he Nile Song鈥. Henning Mankell napisa艂 kryminalne opowiadanie 鈥濸iramida鈥 o komisarzu Kurcie Wallanderze.

Do 2010 roku Egipt by艂 krajem najcz臋艣ciej odwiedzanym przez Polak贸w.

II. Moda na Egipt

Jan Potocki, autor 鈥濺臋kopisu znalezionego w Saragossie鈥, dotar艂 nad Nil przed 艣wiatow膮 mod膮 na Egipt. Atak febry udaremni艂 mu wej艣cie na piramid臋 Cheopsa. Zdo艂a艂 jedynie po艣wi臋ci膰 si臋 ulubionemu zaj臋ciu 鈥 rysowaniu. Niestety, egipskie rysunki Potockiego, prze艂o偶one r贸wnie偶 na grafiki, nie dotrwa艂y do naszych czas贸w. Opr贸cz rysowania, polski podr贸偶nik wyry艂 na bloku piramidy zdanie: 鈥濭machy ich niezwyci臋偶one, sam czas zatrzyma艂y鈥. Kilkadziesi膮t lat p贸藕niej oficerowie Napoleona spierali si臋 o autorstwo tego poetyckiego 鈥瀏raffito鈥.

To w艂a艣nie wyprawa Napoleona rozp臋ta艂a 艣wiatow膮 mod臋 na Egipt i Orient. To podczas tej wyprawy odnaleziono tr贸jj臋zyczny kamie艅 z Rossety, kt贸ry pozwoli艂 na odczytanie hieroglif贸w.

Niew膮tpliwie kulminacj膮 mody na Egipt by艂a kopia kairskiej ulicy stworzona na wystawie 艣wiatowej w Pary偶u w 1889 roku. 鈥濿 przeciwie艅stwie do geometrycznego i regularnego rozplanowania reszty wystawy, uliczka imitowa艂a swym kapry艣nym przebiegiem przypadkowy uk艂ad bazaru; zat艂oczona sklepikami i straganami. Atmosfer臋 bazaru uzupe艂nia艂o pi臋膰dziesi膮t egipskich os艂贸w sprowadzonych z Kairu wraz z poganiaczami, stajennymi, kowalami鈥.

Modzie na Orient uleg艂 poeta Artur Rimbaud, kt贸ry swoje nazwisko wyry艂 wysoko na 艣cianie 艣wi膮tyni w Luksorze. Henryk Sienkiewicz tak偶e obejrza艂 piramidy i sztuka egipska nie wywar艂a na nim wra偶enia. Boles艂aw Prus nad Wis艂膮 tchn膮艂 ducha w Ramzesa XIII, a Jerzy Kawalerowicz, kt贸ry sfilmowa艂 histori臋 tego faraona, otar艂 si臋 o Oscara w Hollywood.

Wielu malarzy, o kt贸rych niesprawiedliwie, chwilowo zapomnia艂a historia sztuki, ruszy艂o 艣ladami Jana Potockiego. Franciszek Tepa w po艂owie XIX wieku wykona艂 akwarelowe szkice: 鈥濵艂yn perski nad Nilem鈥, 鈥濫dfu, kobiety przy studni鈥, 鈥濿ojownicy nubijscy鈥. Na projekcie ok艂adki 鈥濧lbumu z rysunkami z podr贸偶y na Bliski Wsch贸d鈥 przedstawi艂 sfinksa. Jan Ci膮gli艅ski, p贸艂 wieku p贸藕niej wykonywa艂 niewielkie obrazy (olej, p艂贸tno na tekturze oko艂o 26 na 38 cm) przypominaj膮ce zapisy w dzienniku podr贸偶y. S膮 tam kairskie ulice, 艣wi膮tynie w Luksorze, Nil pod Assuanem, pustynia, sfinks w nocy...

O zwi膮zkach sztuki z Orientem przypomnia艂a wystawa w warszawskim Muzeum Narodowym w 2008 r. W katalogu z wystawy odnale藕膰 mo偶na prace wy偶ej wspomnianych polskich malarzy, ale tak偶e Eugeniusza Delacroix, Jana Matejki i Carla Spitzwega.

Kontakty ze sztuk膮 orientaln膮 wywar艂y wp艂yw na Paula Gauguina, Henri Matisse鈥檃, Piotra Potworowskiego i Jerzego Nowosielskiego. Wystarczy wspomnie膰 obraz Paula Gauguina z 1892 roku 鈥濼ahitanki na 艂awce鈥 z Kunstmuseum w Bazylei. Na obrazie tym kompozycja pi臋ciu kobiet na艣laduje spos贸b przedstawiania siedz膮cych postaci w staro偶ytnym Egipcie.

Obraz Gauguina ukazuje siedz膮ce bokiem kobiety; powtarzanie w obrazie podobnego

rytmu wzmacnia kompozycyjn膮 si艂臋 obrazu.

Na pocz膮tku sze艣膰dziesi膮tych lat XX wieku, z podr贸偶y do Egiptu, powsta艂y pi臋kne prace Davida Hockneya. Hockney narysowa艂 鈥濻finksa pod piramidami鈥, namalowa艂 鈥濿ielk膮 piramid臋 w Gizie ze z艂amana g艂ow膮 z Teb鈥, 鈥濿ielk膮 procesj臋 w p贸艂egipskim stylu鈥, namalowane kobiety w jego 鈥濵a艂偶e艅stwach鈥 przypominaj膮 gaugenowskie 鈥濼ahitanki na 艂awce鈥, w obrazie Hockney鈥檃 kobiety w 艣lubnych welonach przybieraj膮 egipskie pozy.

III. W stron臋 granicy

Filozof egipski Zaki Nad偶ib Mahmud w koncepcji filozofii arabskiej przedstawi艂 Egipt jako pomost pomi臋dzy dwoma kulturami: duchowo艣ci膮 Wschodu (Indii i Chin) a pragmatyzmem i materializmem 艣wiata Zachodu (Europy i Ameryki). Oba te aspekty spotyka艂y si臋 przez wieki na Bliskim Wschodzie, s膮siadowa艂y ze sob膮: religia i nauka, sztuka i rzemios艂o.

Granic臋 przecinaj膮c膮 Egipt mo偶na przed艂u偶y膰 鈥 rozci膮gn膮膰 na Polsk臋, kt贸ra od wiek贸w by艂a pomostem mi臋dzy kulturami. Do tej granicy z r贸偶nych stron podchodz膮 dwaj malarze: Jerzy Nowosielski i Piotr Potworowski.

Jerzy Nowosielski, zanurzony w duchowo艣ci wschodniego malarstwa, stworzy艂 w 1947 roku abstrakcyjn膮 鈥濨itw臋 o Adis Abeb臋鈥, za艣 w latach 1990鈥92 powsta艂o kilka obraz贸w zatytu艂owanych 鈥濿spomnienie z Egiptu鈥.

Piotr Potworowski wychodz膮cy z bogactwa sztuki zachodniej uleg艂 pokusie redukowania tego bogactwa w malarskiej formie. Wzmocni艂 przez to si艂臋 przekazu w swoim malarstwie, przyk艂adem mo偶e by膰: 鈥濩zarno bia艂a tarcza鈥 z 1959 roku, 鈥濼warz Morza鈥 (1960), 鈥濬ioletowa martwa natura鈥(1961) i 鈥濳ompozycja go艂uchowska鈥 (1961) 鈥 maj膮ce analogie z nubijskimi wzorami i sztuk膮 afryka艅sk膮.

IV. W stron臋 pejza偶u

Piotr Potworowski mawia艂, 偶e maluj膮c pejza偶 nale偶y odej艣膰 od Okna. Pejza偶, wed艂ug Potworowskiego, mo偶e istnie膰 w kawa艂ku starej opony lub desce. Wa偶ne, by krzywizna deski potrafi艂a zatrzyma膰 my艣l.

D艂ugo zastanawia艂em si臋, jak pokaza膰 m贸j Egipt. Namalowa膰: piramid臋, sfinksa i obelisk?

Wej艣膰 w schemat dziewi臋tnastowiecznych opowie艣ci o z dorzecza Nilu? Pami膮tek z orientalnych podr贸偶y?

Zanim zacz膮艂em malowa膰 鈥 powsta艂o oko艂o dw贸ch i p贸艂 tysi膮ca fotografii. P贸藕niej odby艂em drog臋 w stron臋 rysunku. Narysowa艂em: piramid臋, sfinksa, obelisk. To, co nale偶a艂o zobaczy膰 podczas podr贸偶y do Egiptu. I to, co w tysi膮cach, a mo偶e w milionach fotografii ujrze膰 mo偶na w Internecie wpisuj膮c has艂o 鈥濫gipt鈥.

Narysowa艂em: kilkadziesi膮t sfinks贸w, piramidy, assua艅sk膮 tam臋, bezimienne postaci pod膮偶aj膮ce ulicami Kom Ombo, ogrodnika w hotelu The Three Corners i sprzedawc臋 czosnku, kt贸ry uto偶samia wszystkich sprzedawc贸w jakich spotka艂em w Egipcie i ich wielobarwne kramy. W czarnym tuszu uwi臋zi艂em rybak贸w, policj臋 turystyczn膮, statki na Nilu i t艂um przed kairskim Muzeum. Wielokrotnie rysowa艂em wie偶臋 w Porcie Ghalib i koptyjskie

艣wi膮tynie rozsypane na pustyni, kt贸rych nazw nie zapami臋ta艂em.

Fotografowa艂em pomieszczenia, w kt贸rych wisia艂y fotografie Hosni Mubaraka. Jego wielkoformatow膮 twarz 鈥 na tle bujnej egipskiej przyrody i w z艂ocistych ramach w hotelach. Zrobi艂em na podstawie tych zdj臋膰 kilka rysunk贸w, bo sytuacja przypomina艂a mi czas sprzed 1989 roku, kiedy podobne znamiona kultu w艂adzy by艂y w naszym krajobrazie.

Kiedy w 2011 roku wybuch艂a egipska rewolucja 鈥 odruchowo wykona艂em kilka rysunk贸w przedstawiaj膮cych te wydarzenia. Szybko jednak przesta艂em rysowa膰, poniewa偶 nie interesuj膮 mnie sytuacje reporta偶owe w sztuce. S膮 arty艣ci, kt贸rzy z sukcesem zajmuj膮 si臋 komentarzem politycznym. 鈥 Ale co z tego zostanie? 鈥 podsumowa艂 to kiedy艣 malarz, profesor Jacek Walto艣.

Zada艂em sobie pytanie: 鈥 Co ludzi poci膮ga艂o w tym kawa艂ku ziemi? Staro偶ytnych Egipcjan, 呕yd贸w, Grek贸w, Macedo艅czyk贸w, Rzymian, Arab贸w, Francuz贸w, Anglik贸w...

Korow贸d cieni przed piramidami zacz膮艂 si臋 wcze艣niej, nim pierwszy reporter w historii ludzko艣ci, Herodot, pojawi艂 si臋 w Egipcie. Musia艂em odrzuci膰 histori臋, t臋 dzisiejsz膮, gor膮c膮, i t臋, kt贸ra kilkudziesi臋cioma wiekami patrzy na nas z piramid.

Cz艂owiek i jego historia, to tylko cienie wobec milczenia sfinksa.

Maluj膮c Egipt uciek艂em od j臋zyka opowiadaj膮cego. Poniewa偶 j臋zyk malarski ma inn膮 logik臋 ni偶 j臋zyk opowiadaj膮cy. Obraz 鈥 to j臋zyk pierwszy.

J臋zykiem pierwszym jest informacja, kt贸ra trafia do oczu, zanim to, co widzimy, uwi臋zimy w s艂owach i znaczeniach. Maluj膮c Egipt stara艂em si臋 uciec (czasem bez sukcesu, pokusa by艂a silna): od Egiptu poczt贸wkowego, turystycznego, lub takiego, jaki znamy z historii. To wszystko w ci膮gu kilku sekund mo偶na odnale藕膰 w Internecie.

Po co wi臋c malowa膰 to, co jest w 艣wiecie wirtualnym? Piramida ma sens jedynie w zestawieniu z ludzkim morzem, kt贸re przed ni膮 faluje i przep艂ywa w historii. Mia艂 racj臋 Jan Potocki, ryj膮c w kamieniu piramidy s艂owa: 鈥濭machy ich niezwyci臋偶one, sam czas zatrzyma艂y鈥.

Maluj膮c Egipt stara艂em si臋 porzuci膰 anegdot臋. Wa偶ne w moich obrazach stawa艂y si臋 napi臋cia, rytmy i kolor 鈥 podporz膮dkowane Sile Obrazu. Egipt to moja droga w kierunku pustyni. Pocz膮tkowo wydawa艂o mi si臋, 偶e pustynia to tylko morze piasku. Raczej p艂askie. Miejsce, kt贸re za mieszkanie obra艂a pustka.

Kiedy otworzy艂em oczy na pustyni臋, okaza艂o si臋, 偶e mo偶e by膰 p艂aska, ale r贸wnie dobrze skalista, poszarpana, brutalna, poskr臋cana. Tam 偶ycie toczy walk臋 ze s艂o艅cem i piaskiem. 呕ycie w postaci rachitycznych ro艣lin lub niewielkich owad贸w (czasem gro藕nych). Pustynia ma swoje rytmy: 偶ycia i nieistnienia, 艣wiat艂a i cienia. Rozgrzany piasek mo偶e by膰 lustrem,

w kt贸rym odbijaj膮 si臋: niebo, g贸ry i nieistniej膮ce jeziora. Piasek bywa o艣lepiaj膮cy (w tym przypadku to nazwa koloru), bywa fioletowy i jasnozielony o 艣wicie. To, 偶e jest czerwony i w臋druje, przekona艂em si臋 pewnego dnia po deszczu na Rodos, gdy wszystko wok贸艂 ton臋艂o w czerwonym osadzie. To by艂o pierwsze zaproszenie do Afryki.

Piasek pustyni mo偶e te偶 by膰 niebieski niczym morze. Mo偶e by膰 czarny, z niezwykle intensywnym niebem nad sob膮. Dawniej z tego nieba przemawiali bogowie. Ruch gwiazd wyznacza艂 historie ciekawsze ni偶 dzisiejsze telewizyjne seriale. Z nieba p艂yn臋艂y mity i astronomiczne wiadomo艣ci. Niebo decydowa艂o o wylewie Nilu i gniewie egipskiego b贸stwa.

Na po艂udniu Egiptu, gdzie tury艣ci nie docieraj膮 cz臋sto, 偶ycie toczy si臋 podobnie, jak przed tysi膮cem lat. R贸偶nica jest taka, 偶e na domach z suszonej ceg艂y pojawi艂y si臋 talerze satelitarnych anten a z nieba, z kt贸rego dotychczas p艂yn臋艂a mitologia, zacz臋艂a p艂yn膮膰 tak偶e wiedza.

W 鈥濳rajobrazie z antenami鈥 鈥 kt贸ry przemalowa艂em niemal ca艂kowicie 鈥 zostawi艂em fragmenty poprzedniej wersji obrazu. One s膮 jak 艣lady archeologiczne. Tr贸jk膮ty w tym obrazie s膮 symbolami zaczerpni臋tymi z kultury nubijskiej 鈥 z assua艅skich wzor贸w 鈥 kt贸ra tysi膮ce lat redukowa艂a informacje 鈥 a偶 to owych tr贸jk膮t贸w. Podejrzewam, 偶e z tego samego drzewa my艣li wyros艂y piramidy. Te tr贸jk膮ty musia艂y pojawi膰 si臋 w moim obrazie, dlatego, 偶e wymaga艂a tego jego logika, jego kompozycja i jego napi臋cia.

V. 艢lady cywilizacji

Pustyni臋, kt贸r膮 malowa艂em, przecinaj膮 asfaltowe drogi. Symbole dumnej cywilizacji powoli po艂yka piasek. Ziarno po ziarnie, fala po fali 鈥 nie spieszy si臋. Powszechnie zrozumia艂e hieroglify zosta艂y ju偶 raz zapomniane. Mo偶na tylko nosi膰 w sobie pytanie, czy napis coca-cola b臋dzie kiedy艣 archeologicznym obiektem?

Wiedza przeciwstawia si臋 mitologii i splata z ni膮 zarazem, tworz膮c ciekawe wzory. Nic nie jest sta艂e, zwrotnik Raka w臋druje po egipskiej pustyni. Piasek zasypuje granice, kt贸re wymy艣li艂 sobie cz艂owiek. Maluj臋 napi臋cia pomi臋dzy ogromem przyrody a tym co nazywamy 鈥炁沴adami cywilizacji鈥.

Trwanie i krucho艣膰, i granica pomi臋dzy 鈥 s膮 moim Egiptem.

Bibliografia:

鈥 C.W. Ceram, 鈥濨ogowie, groby i uczeni鈥, wyd. PIW, Warszawa 1994

鈥 Marek M. Dziekan, 鈥瀂艂ote stolice Arab贸w鈥, wyd. Czytelnik, Warszawa 2011

鈥 Timothy Mitchell, 鈥濫gipt na wystawie 艣wiata鈥, wyd. PIW, Warszawa 2001

鈥 Fran莽ois Rosset, Dominique Triaire, 鈥濲an Potocki鈥, wyd. W.A.B. 2006

鈥濪avid Hockney. Die Monografie鈥, wyd. Knesebeck, M眉nchen 2004

鈥濲erzy Nowosielski鈥, Galeria Starmach, Fundacja Nowosielskich, Krak贸w 2003

鈥濸iotr Potworowski鈥, Galeria Sztuki Wsp贸艂czesnej Zach臋ta, Fundacja Instytut Promocji Sztuki, Warszawa 1998

鈥濷rientalizm w malarstwie, rysunku i grafice w Polsce w XIX i I. po艂owie XX wieku鈥, Muzeum Narodowe w Warszawie, 2008

Opracowane na podst. mat. autora

Zdj臋cia M. Sobczak